داستان فرش دستباف بیجار؛ قصه فرش آهنین ایران
بعضی فرش‌ها برای این بافته می‌شوند که زیبا باشند؛
بعضی برای اینکه یک اتاق را گرم و دلنشین کنند؛
اما فرش دستباف بیجار انگار از همان ابتدا قرار بوده یک چیز دیگر هم باشد: فرشی برای ماندن.
در میان کوه‌های کردستان، جایی که زمستان‌های سخت و زندگی روستایی با دامداری و کشاورزی گره خورده بود، بافنده‌هایی سال‌ها تار و پود را چنان در هم فشردند که حاصل کارشان به یکی از محکم‌ترین فرش‌های دستباف ایران تبدیل شد.
فرشی که بعدها در بازارهای فرش جهان با نام Bidjar یا Bijar شناخته شد و لقب معروف «فرش آهنین ایران» را به خود گرفت.
اما راز این فرش فقط در استحکامش نیست.
پشت هر بیجار، داستانی از کردستان، گروس، پشم، رنگ، نقش‌های ایرانی و دست‌های بافنده‌ای وجود دارد که قرن‌ها این هنر را از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده‌اند.
بیجار کجاست و داستان این فرش از کجا شروع می‌شود؟
بیجار در استان کردستان و در ناحیه‌ای کوهستانی در غرب ایران قرار دارد. این شهر در ارتفاعی حدود ۱۹۲۰ متر از سطح دریا قرار گرفته و در گذشته در مسیر میان همدان و تبریز واقع بوده است؛ موقعیتی که به ارتباط آن با مسیرهای تجاری منطقه کمک می‌کرد.
منابع تاریخی، بیجار را دست‌کم از قرن پانزدهم میلادی می‌شناسند؛ اما خود شهر تا قرن نوزدهم به اندازه یک شهر توسعه پیدا نکرده بود.
آنچه بعدها به نام فرش بیجار شهرت پیدا کرد، فقط محصول خود شهر نبود. منطقه بافت بیجار شامل شهر و روستاهای اطراف آن می‌شد و بخش مهمی از تولید فرش در خانه‌ها و کارگاه‌های کوچک روستایی انجام می‌گرفت.
در گذشته، این ناحیه با نام تاریخی گروس (Garrus) نیز شناخته می‌شد. به همین دلیل است که در دنیای فرش، گاهی با نام‌هایی مانند فرش گروس، گروس بیجار یا Garrus نیز روبه‌رو می‌شویم.
و همین‌جا یکی از جذاب‌ترین بخش‌های داستان بیجار شروع می‌شود؛ جایی که نام یک منطقه، نام یک شهر و نام یک سبک بافت در تاریخ فرش به هم گره می‌خورند.
چرا به فرش بیجار می‌گویند «فرش آهنین»؟
اگر یک فرش بیجار اصیل را از نزدیک لمس کنید، احتمالاً اولین چیزی که توجهتان را جلب می‌کند، نقش آن نیست؛ ساختار آن است.
بیجار معمولاً فرشی سنگین، متراکم و محکم است. بافت فشرده آن باعث می‌شود فرش زیر دست و پا نسبت به بسیاری از فرش‌های دیگر حالتی خشک‌تر و محکم‌تر داشته باشد.
این ویژگی اتفاقی نیست.
در سنت بافت بیجار، فشرده‌کردن شدید بافت اهمیت زیادی داشته است. در برخی شیوه‌های سنتی، بافنده پس از بافت ردیف گره‌ها، پودها را با شدت زیادی می‌کوبید تا ساختمان فرش هرچه متراکم‌تر شود. رطوبت نیز در برخی روش‌های سنتی به فشرده‌شدن بیشتر پودها و ساختار فرش کمک می‌کرد.
نتیجه فرشی بود که به‌سادگی تسلیم استفاده روزمره نمی‌شد.
همین ویژگی ساختاری، در ادبیات بازار جهانی فرش به لقب مشهور «Iron Rug of Persia» یا «فرش آهنین ایران» انجامید.
البته «آهنین» بودن به این معنا نیست که همه فرش‌های بیجار دقیقاً یک ساختمان یا یک میزان تراکم دارند؛ بیجارها از نظر کیفیت، اندازه، نوع مواد، ظرافت و دوره بافت با یکدیگر تفاوت دارند. اما استحکام و فشردگی ساختار، یکی از شناخته‌شده‌ترین ویژگی‌های این منطقه بافندگی است.
راز استحکام فرش بیجار در کجاست؟
برای فهمیدن بیجار باید کمی از ظاهر فرش فاصله بگیریم و به پشت آن نگاه کنیم.
در یک فرش دستباف، فقط نقش و رنگ مهم نیست؛ تار، پود، گره و نحوه کوبیدن بافت شخصیت واقعی فرش را می‌سازند.
فرش‌های بیجار در نمونه‌های مختلف با ساختمان‌های متفاوتی دیده می‌شوند، اما فشردگی بافت و ساختار محکم از مشخصه‌های مهم این منطقه است.
پشم نیز نقش مهمی دارد. پشم مناسب، به‌ویژه پشمی که کیفیت و چربی طبیعی خوبی داشته باشد، می‌تواند رنگ را به‌خوبی در خود نگه دارد و در برابر استفاده مداوم مقاومت مناسبی ایجاد کند.
به همین دلیل است که وقتی به نمونه‌های قدیمی بیجار نگاه می‌کنیم، هنوز هم می‌توانیم ترکیبی از پشم، رنگ‌های عمیق و بافت فشرده را ببینیم.
در نمونه‌های قدیمی‌تر، استفاده از تار و پود پشمی نیز دیده می‌شود، در حالی که در دوره‌های متأخرتر، پنبه در ساختمان برخی فرش‌ها بیشتر دیده می‌شود. بنابراین نمی‌توان تنها با دیدن جنس تار یا پود، تاریخ دقیق یک فرش را تعیین کرد؛ برای تشخیص سن، باید مجموعه‌ای از ویژگی‌ها بررسی شود.
نقش فرش بیجار؛ یک نقشه، یک فرش نیست
یکی از اشتباهات رایج درباره فرش بیجار این است که تصور کنیم «طرح بیجار» فقط یک نقش مشخص است.
در واقع، فرش بیجار یک خانواده بزرگ از طرح‌هاست.
یکی از شناخته‌شده‌ترین نقش‌هایی که در فرش‌های این منطقه دیده می‌شود، طرح هراتی یا ماهی است؛ طرحی که از نقش‌های گسترده و مهم در هنر فرش ایران به شمار می‌رود.
در این نقش، برگ‌ها، گل‌ها و عناصر منحنی در یک نظم تکرارشونده کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و سطح فرش را پر می‌کنند.
اما بیجار فقط هراتی نیست.
در فرش‌های این منطقه می‌توان با طرح‌هایی مانند:
- ترنج مرکزی
- ماهی یا هراتی
- مینایی
- بته
- طرح‌های گل‌وبوته
- گل‌های شاه‌عباسی
- اسلیمی و آرابسک
- نقش‌های گلدانی
- طرح‌های محرابی
- و نقوش موسوم به گروس
روبرو شد.
در واقع، آنچه یک فرش بیجار را از بسیاری از فرش‌های دیگر جدا می‌کند، لزوماً یک نقش واحد نیست؛ بلکه ترکیب نقش، رنگ، طراحی منطقه‌ای و ساختمان فشرده بافت است.
نقش گروس؛ وقتی یک منطقه نام خود را به یک طرح داد
در میان نقش‌های مرتبط با بیجار، داستان گروس جذاب‌تر از چیزی است که در نگاه اول به نظر می‌رسد.
برخی از فرش‌های ظریف منطقه گروس دارای طرح‌های گیاهی و آرابسک‌های درهم‌تنیده هستند؛ طرح‌هایی که ریشه آنها را می‌توان در سنت‌های قدیمی‌تر نقش‌پردازی فرش ایران دنبال کرد.
بررسی نمونه‌های تاریخی نشان می‌دهد که گونه‌ای از این طراحی در شمال‌غرب ایران از قرن هجدهم رواج پیدا کرد و در قرن نوزدهم آن‌قدر با منطقه گروس ارتباط پیدا کرد که در بازار فرش با نام Garrus شناخته شد؛ هرچند این طرح فقط در خود گروس بافته نمی‌شد.
حتی نمونه‌ای از یک فرش منسوب به گروس با تاریخ ۱۷۹۴ میلادی نیز در مجموعه موزه متروپولیتن نیویورک شناخته شده است.
در قرن نوزدهم، نمونه‌های این گروه به‌ویژه به دلیل رنگ‌های غنی و طراحی گیاهی پیچیده، مورد توجه بازارهای اروپایی قرار گرفتند و نمونه‌هایی از آنها امروز در مجموعه‌ها و خانه‌های تاریخی اروپا دیده می‌شوند.
این یعنی شهرت فرش گروس و بیجار فقط یک داستان محلی نبود؛ این فرش راه خود را به بازار جهانی پیدا کرده بود.
از کردستان تا خانه‌های اروپا؛ بیجار چگونه معروف شد؟
در نیمه دوم قرن نوزدهم، بازار فرش ایران بیش از گذشته با بازارهای اروپایی ارتباط پیدا کرد.
فرش‌هایی که از نظر طراحی، رنگ و کیفیت با سلیقه بازار اروپا هماهنگ بودند، راه خود را به خانه‌ها و مجموعه‌های خارج از ایران پیدا کردند.
فرش‌های گروس و بیجار نیز در این میان جایگاه خود را پیدا کردند.
نمونه‌های تاریخی بزرگی از بیجار وجود دارد که برای فضاهای رسمی و حتی سفارش‌های اشرافی بافته شده‌اند. برخی نمونه‌های مربوط به اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم نیز دارای کتیبه، تاریخ و اطلاعاتی درباره سفارش‌دهنده هستند.
برای مثال، یک فرش بزرگ گروس بیجار با تاریخ ۱۹۰۰ میلادی دارای کتیبه‌ای است که از کار گروس و سفارش یک شخصیت صاحب‌نفوذ در منطقه یاد می‌کند.
این نمونه‌ها نشان می‌دهند که قالیبافی بیجار فقط برای مصرف روزمره روستاییان نبود؛ در دوره‌هایی، سفارش‌های بزرگ و نفیس نیز در این منطقه شکل گرفته است.
به این ترتیب، فرش بیجار کم‌کم از کف خانه‌های کردستان فاصله گرفت و وارد مجموعه‌های خصوصی، خانه‌های اشرافی و بازارهای بین‌المللی شد.
رنگ‌های فرش بیجار؛ عمیق، جدی و ماندگار
اگر قرار باشد شخصیت فرش بیجار را با چند رنگ توصیف کنیم، احتمالاً باید سراغ قرمزهای عمیق، لاکی، سرمه‌ای، آبی‌های تیره، کرم و رنگ‌های گیاهی برویم.
اما در اینجا هم یک نکته مهم وجود دارد:
هیچ پالت رنگی واحدی را نمی‌توان برای تمام فرش‌های بیجار تعیین کرد.
دوره بافت، نوع رنگرزی، کیفیت مواد اولیه و حتی سفارش‌دهنده می‌تواند روی رنگ‌های فرش تأثیر بگذارد.
در نمونه‌های تاریخی بیجار، رنگ‌های بسیار غنی و اشباع‌شده دیده می‌شود و کیفیت پشم نیز در جلوه رنگ اهمیت داشته است. برخی نمونه‌های تاریخی گروس، به‌ویژه با زمینه‌های آبی تیره یا قرمزهای قوی، از نظر بصری بسیار چشمگیرند.
این همان جایی است که فرش بیجار از یک «فرش محکم» فراتر می‌رود.
چون اگر قرار بود فقط محکم باشد، امروز کسی درباره زیبایی آن صحبت نمی‌کرد.
بیجار هم جان سخت است، هم زیبا.
فرش بیجار؛ فرشی برای زندگی
شاید یکی از دلایل ماندگاری فرش بیجار همین باشد که از دل زندگی واقعی بیرون آمده است.
بافت فرش در منطقه بیجار و روستاهای اطراف، برای سال‌ها بخشی از اقتصاد خانوار و زندگی روستایی بوده است. منابع تاریخی نیز قالیبافی را در کنار کشاورزی و دامداری از فعالیت‌های اصلی مردم منطقه معرفی می‌کنند.
اینجا فرش در یک کارخانه بزرگ متولد نمی‌شد.
در بسیاری از موارد، خانه، کارگاه بود.
بافنده، پشم و رنگ و دار قالی را در کنار زندگی روزمره خود داشت و نقش‌ها آرام‌آرام در تار و پود شکل می‌گرفتند.
شاید به همین دلیل است که فرش بیجار، با وجود استفاده از نقوش شناخته‌شده هنر ایرانی، شخصیت منطقه‌ای خودش را حفظ کرده است.
بیجار و گروس؛ دو نام برای یک داستان؟
وقتی درباره فرش بیجار تحقیق می‌کنیم، خیلی زود با دو نام روبه‌رو می‌شویم: Bijar و Garrus.
اما این دو واژه را نباید همیشه به‌عنوان دو نوع کاملاً جدا از فرش در نظر گرفت.
بیجار نام شهر و منطقه بافندگی شناخته‌شده‌ای در کردستان است و گروس نام تاریخی منطقه‌ای است که ارتباط عمیقی با تاریخ بیجار دارد.
در بازار فرش، «گروس» گاهی برای اشاره به برخی طراحی‌ها و فرش‌های ظریف منطقه نیز استفاده شده است.
بنابراین وقتی روی یک فرش قدیمی نام Garrus می‌بینیم، باید آن را با توجه به ساختار، طرح، تاریخ، کتیبه و منشأ فرش تفسیر کنیم؛ نه اینکه صرفاً از روی یک نام، درباره تمام ویژگی‌های آن حکم بدهیم.
این دقت برای تشخیص فرش‌های قدیمی اهمیت زیادی دارد.
چرا فرش بیجار هنوز ارزشمند است؟
امروز وقتی درباره ارزش یک فرش دستباف بیجار صحبت می‌کنیم، فقط تعداد گره‌ها تعیین‌کننده نیست.
سن، سلامت فرش، کیفیت پشم، نوع رنگ‌ها، ظرافت طراحی، کیفیت بافت، اصالت منطقه‌ای، اندازه، کمیابی نقش و وضعیت ریشه و شیرازه همگی می‌توانند در ارزش یک نمونه تأثیر داشته باشند.
فرش‌های قدیمی و تاریخی، به‌ویژه نمونه‌هایی که تاریخ، کتیبه یا سابقه مالکیت مشخص دارند، داستان دیگری پیدا می‌کنند.
چنین فرشی دیگر فقط یک وسیله برای پوشاندن کف خانه نیست.
یک سند بافته‌شده از تاریخ است.
نمونه‌های تاریخی بیجار امروز در حراجی‌های معتبر بین‌المللی معامله می‌شوند و برخی نمونه‌های قدیمی آن در مجموعه‌ها و موزه‌های خارج از ایران نیز شناخته شده‌اند.
فرش بیجار را چطور بشناسیم؟
اگر روزی با یک فرش بیجار روبه‌رو شدید، به جای اینکه فقط به نقش آن نگاه کنید، چند سؤال از خودتان بپرسید:
آیا بافت فرش متراکم و محکم است؟
پشت فرش چه ساختاری دارد؟
جنس تار و پود چیست؟
گره‌ها چگونه زده شده‌اند؟
پشم چه کیفیتی دارد؟
رنگ‌ها طبیعی و هماهنگ با سن فرش به نظر می‌رسند؟
طرح آن چه ویژگی‌هایی دارد؟
آیا ترنج، هراتی، گروس یا یکی از طرح‌های شناخته‌شده منطقه را می‌بینید؟
و مهم‌تر از همه:
آیا مجموعه این ویژگی‌ها با یک فرش بیجار همخوانی دارد؟
چون هیچ ویژگی واحدی به تنهایی نمی‌تواند اصالت یک فرش را ثابت کند.
یک فرش با نقش هراتی الزاماً بیجار نیست؛ همان‌طور که سنگینی یک فرش به‌تنهایی برای نسبت دادن آن به بیجار کافی نیست.
شناخت واقعی فرش، از کنار هم گذاشتن تمام این نشانه‌ها به دست می‌آید.
پایان داستان؛ فرشی که قرار نبود زود تمام شود
شاید اگر بخواهیم داستان فرش دستباف بیجار را در یک جمله خلاصه کنیم، باید بگوییم:
بیجار داستان مقاومت است؛ مقاومتی که در تار و پود بافته شده.
در سرزمین کوهستانی گروس، جایی که زمستان‌ها سخت بود و زندگی آسان به دست نمی‌آمد، بافنده‌ها فرشی ساختند که خودش شبیه همان سرزمین شد:
محکم، آرام، عمیق و ماندگار.
نقش‌های ایرانی روی آن نشستند؛ گل‌ها شکوفه زدند؛ ماهی‌ها در میان طرح هراتی حرکت کردند؛ ترنج‌ها در مرکز فرش جا گرفتند و رنگ‌های لاکی و سرمه‌ای در تار و پود آن ماندگار شدند.
بعد این فرش از خانه‌های کردستان بیرون آمد.
از مسیرهای تجاری گذشت.
به بازارهای ایران رسید.
راهی اروپا شد.
و سال‌ها بعد، هنوز وقتی یک بیجار قدیمی را پهن می‌کنیم، چیزی بیش از یک فرش روی زمین می‌بینیم.
ردّ دست مردمی را می‌بینیم که بلد بودند زیبایی را با دوام گره بزنند.
شاید به همین دلیل است که نام بیجار، بعد از این همه سال، هنوز در دنیای فرش دستباف زنده است.
فرشی که به آن «آهنین» گفتند؛
اما حقیقتش این است که آهن، فقط در استحکام آن بود.
روحش از پشم، رنگ، نقش و دست انسان ساخته شده بود.
